İnsanlara Neden Yardım Ederiz?

Konuya giriş yapmadan önce psikoloji tarihinde önemli bir yer edinen ve seyirci etkisi olarak da isimlendirilen “Kitty Genovese Vakası”ndan bahsedeceğiz. Bu vaka ismini, Kitty Genovese isimli bir kadından almıştır. Bu kadın, sokak ortasında bir erkek tarafından bıçaklanarak öldürülüyor. Ancak bu olay daha sonra araştırıldığında kadını o sırada gören 38 kişinin olduğu fakat hiçbirinin kadına yardım etmediği gibi polise de haber vermediği görülüyor. Bu durum sosyal psikologların ilgisini oldukça çekiyor ve “acil duruma tanık olan kişi sayısının artmasının yardım edilme ihtimalini ne düzeyde etkilediği” konusunda birtakım deneyler ve araştırmalar yapıyorlar. Bunlardan biri şu şekilde oluyor: Deneyden haberi olmayan denekleri tek başlarına ya da ikişer gruplar halinde odalara yerleştiriyorlar ve deneklere anket verip bu anketleri çözmelerini istiyorlar. Daha sonra da deneklerin olduğu odanın bitişiğindeki odaya yerleştirdikleri, önceden ayarlanmış bir kadının acıyla bağıran haykırışlarını ve düşen sandalye sesi ayarlıyorlar. Sonuçlar ise şaşırtıcı oluyor: Odada tek başına bulunan deneklerin yaklaşık %70’i yan odaya yardıma koşarken, odada ikişer kişi halinde bulunan deneklerin yaklaşık %40’ı yardıma koşuyor.

Bu durumun sebebi nedir?

Bu durumu araştırmacılar iki şekilde açıklıyor; birincisi, bir olaya tanık olan kişi sayısı ne kadar fazla ise sorumluluk o kadar çok kişiye dağılır. İkincisi ise, başkalarının da olduğu durumlarda onların ne şekilde davrandığını gözlemliyoruz ve ona göre hareket ediyoruz. Örneğin bazı acil durumlarda diğer insanlar soğukkanlılığını korurken bizim endişeli bir şekilde davranmamızın bizi “komik” göstereceğini düşünüyoruz ve yapacağımız şeyden vazgeçiyoruz.

Bununla birlikte araştırmacılar, yaralıya acilen müdahale edilmesi, yere düşen insanın kaldırılması gibi acil olan durumlar hariç, örneğin bizim arkamızdan markete girmek isteyen kişi için kapıyı tutmamız gibi acil olmayan durumlarda da neden yardım ettiğimizi oldukça merak etmişlerdir. Biz de burada bazı çalışmalardan bahsedeceğiz ve bu konuyu açıklığa kavuşturmaya çalışacağız.

Çalışmanın ilki, yardım etme davranışında taklidin ne düzeyde etki ettiğini ortaya koymayı amaçlamıştır. Araştırmacılar, bu çalışmayı iki farklı şekilde yapmışlardır. İlk kısım şu şekilde olmuştur: yol kenarına sürücüsünün kadın olduğu ve arka tekerlerinden biri patlamış olan bir araba yerleştirilmiş, bu arabanın yola bakan kısmındaki kenarına da hiç kullanılmamış, yedek bir lastik yerleştirilmiştir. Buna ek olarak da patlamış tekerle ilgilenen bir adam konmuştur. Yani, sözde; kadın şoförün arabasının arka tekerleği patlamıştır ve yine sözde bir adam o tekerleği değiştirmek için uğraşmaktadır. Çalışmayı yürütenler kaç tane aracın, bu adam ve kadına yardım etmek için durduğunu gözlemlemiş ve kaydetmişlerdir.

Çalışmanın ikinci kısmı ise biraz daha farklıdır. Bu kez bir adam yerleştirilmemiştir. Yani, yine bir kadın şoförün olduğu aracın tekerleği patlamıştır, yedek tekerlek vardır ve kadın tek başınadır. Çalışmayı yürütenler, bu kez de kaç tane aracın yardım etmek için durduğunu gözlemlemiş ve kaydetmişlerdir. Ancak ilginç olan şudur ki, bu kez önceki duruma göre yardım eden kişi sayısı hemen hemen öncekinin yarısı kadardır.

Bu konudaki benzer bir başka çalışma

Yine bu çalışmaya benzer sonuçlar ortaya koyan başka çalışmalar da vardır. Örneğin, sokakta bağış toplayan bir yardım kuruluşu, kendilerinin ayarladığı bir adamın bağış yapmasının ardından bağış yapan insanların sayısının; ayarladıkları herhangi biri olmadığı durumdaki bağış sayısına göre oldukça fazla olduğunu gözlemlemiştir. Yardım etmesi için ayarlanan adamın yani modelin olumlu bir etki ortaya koyduğu açıktır. Bu durumun sebeplerinden birkaçının, modelin; kişiye yapılması gereken davranışları hatırlattığı ve kişiye olası bir yardım etmeyişinde kendisinde oluşabilecek suçluluk duygusunun oluşmasını engellemesi olarak düşünülmektedir.

Yazar hakkında

Mehmet Can Kocaman

35 İçerik

Merhaba, ben Mehmet Can Kocaman. Bingöl Üniversitesi Psikoloji programı öğrencisiyim. Psikolojiye olan ilgimden dolayı kurduğum Anlaşılır Psikoloji'de anlaşılır bir dille araştırmalarımı ve kişisel yazılarımı paylaşıyorum. Benimle iletişime geçmek için sitenin iletişim kısmını veya mail adresimi kullanabilirsiniz. mail: [email protected]
Yazarın tüm içeriklerini görüntüle

Yorum yaz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir.